Bos, bomen en landbouw: ideale partners voor een natuurinclusieve voedselproductie

20190304-BosPlus-boslandbouw-natlandhoeve-hoofdfoto.pngwoensdag 22 mei 2019 07:06

Gevraagd: een (r)evolutie van de landbouw. Eindbestemming: een natuurinclusieve voedselproductie. BOS+ zou BOS+ niet zijn, moesten we geen belangrijke rol toedichten aan het bos en zijn bomen om tot een duurzamere landbouw te komen die positief inwerkt op de biodiversiteit en het milieu op en rondom landbouwbedrijven. Ook de landbouwer plukt er op langere termijn de financiële vruchten van; het landbouwareaal kwalitatief verbeteren met bos en bomen is dus goed voor de boer én voor het milieu. 

Tijdens de conferentie ‘Our forests, our future’ in Brussel lanceerde Europees landbouwcommissaris Phil Hogan een opvallend idee. “Stimuleer elke boer tot het bebossen van 1 hectare land dat hij bewerkt.” De hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) geeft lidstaten de mogelijkheid om boeren te vergoeden die dat willen doen. De EU-commissaris ziet dat als een manier om vanuit het landbouwbeleid bij te dragen aan de natuur- en klimaatdoelstellingen van de lidstaten.

“Bebossing van landbouwgronden op een manier dat de biodiversiteit er wel bij vaart, kan natuur helpen verbinden en waardevolle ecosysteemdiensten leveren zoals erosiebestrijding." Een mooi voorstel, vinden we bij BOS+, maar volgens het agentschap voor Natuur en Bos leert is daar niets nieuws aan voor Vlaanderen. "Elke eigenaar of gebruiker van een perceel grond kan bij de Vlaamse overheid een subsidie voor bebossing aanvragen", klinkt het bij het ANB. 

De vijf werven voor meer agroforestry of boslandbouw in Vlaanderen

Naast het volledig bebossen van landbouwgronden is er ook agroforestry. Verderop in dit artikel lees je het inspirerende verhaal van Jos De Clerq, landbouwer op de Natlandhoeve: een biologische gemengd boerderij waar bomen en landbouw elkaar versterken. De combinatie van bomen met de teelt van gewassen of veeteelt, dat is agroforestry, of boslandbouw. 

Ondanks de subsidies van de overheid voor agroforestry gaat de uitrol ervan traag in de Vlaamse landbouw. Tussen 2011 en 2018 is er slechts 130 ha boslandbouw bijgekomen, goed voor zo’n 40 bedrijven. Om agroforestry als agro-ecologische innovatie in de landbouw van de grond te krijgen in Vlaanderen zijn er vijf werven (doctoraatsonderzoek Lieve Borremans) aan te pakken:

  • meer onderzoek en technologische ontwikkeling;
  • andere verdien- en financieringsmodellen;
  • een betere juridische en beleidsmatige omkadering;
  • meer kennisdeling en educatie;
  • een breder draagvlak én een gedeelde visie.

De Natlandhoeve: waar bomen en landbouw elkaar versterken

Onderzoeksinstituten, overheden, middenveldorganisaties, (landbouw)bedrijven en consumenten moeten samen het engagement aangaan om deze vijf werven aan te pakken. Wie alvast het goede en inspirerende voorbeeld geeft, is Jos De Clercq, boslandbouwer op de Natlandhoeve: een biologische gemengd boerderij waar bomen en landbouw elkaar versterken. Jos doet aan akkerbouw, produceert fruit en heeft vleesvee. “Om minder afhankelijk te zijn van marktprijzen, probeer ik altijd afgewerkte producten rechtstreeks aan consumenten te verkopen. Geen tarwe maar bloem, geen koeien maar vleespakketten. Op die manier zijn ook mijn klanten tevreden want ze kopen producten waarvan ze de herkomst kennen en dit steeds voor dezelfde prijs. Ik staar me niet blind op subsidies en laat me leiden door mijn eigen bewuste keuzes.”

Koeien grazen in de boomgaard

Agroforestry of boslandbouw is een vorm van landbouw waarbij landbouwgewassen en houtachtige gewassen op eenzelfde perceel geteeld worden. Deze landbouwvorm past helemaal binnen de visie op zijn bedrijf: “agroforestry is voor mij niets nieuws want al in 1994 plantte ik mijn eerste hoogstamfruitboomgaard aan waar mijn Limousin koeien grazen, van oudsher een veel toegepast landbouwsysteem hier in de streek.”

In 2013 vroeg Jos investeringssteun aan voor agroforestry voor de aanplant van twintig tamme kastanjes (Castanea sativa) en veertig walnoten op één van zijn graasweides. Bij beide soorten is gekozen voor geënte, veredelde variëteiten omdat vruchtproductie de belangrijkste doelstelling is. Om het risico te spreiden (productie, eventuele ziektes) en voor de bestuiving, plantte hij drie verschillende variëteiten van notelaars. Enting op een onderstam van zwarte notelaar (Juglans nigra) zorgen voor een kortere levensduur van de bomen dus daar heb ik van afgezien.”

Omdat er Limousin runderen grazen onder de bomen was een boombescherming nodig. “De mate waarin het vee de bomen zal beschadigen hangt sterk af van de grootte van het perceel en het aantal dieren per hectare. Hoe kleiner het perceel en hoe meer dieren, hoe meer stress ze gaan ervaren, die ze uitwerken op de bomen. Ook de plaatsen waar ze drinken en verzamelen zijn gevoeliger”, zegt Jos.

Biologisch veehouder Jos: "Al in 1994 plantte ik mijn eerste hoogstamfruitboomgaard aan waar mijn Limousin koeien grazen.”

VA BosPlus Natlandhoeve portret

Droge zomers, natte periodes

In de eerste lente na de aanplant kwamen de notelaars tot leven. Er volgde een vrij lange periode van erg droog weer. Het leek erop of alle notelaars afgestorven waren, waarna Jos de bomen één voor één bevloeide. Een onbegonnen werk bleek al vlug. Maar na enkele flinke regenbuien kwamen de bomen daarna als het ware terug tot leven.

“Notelaars kunnen tijdens het uitlopen blijkbaar volledig stilvallen en daarna, wanneer gunstige omstandigheden aanbreken verder uitlopen”, zegt Jos. Ook de kastanjes hadden een moeilijk eerste jaar achter de rug, maar er was nagenoeg geen uitval. Het duurt dus wel even voor de bomen zich aanpassen aan hun nieuwe standplaats en goed gaan groeien.

Jos is overtuigd van zijn keuze voor kastanjes: “Kastanjebomen zijn van nature echte bosbomen. De reden voor mijn keuze was vooral de productie van vruchten en ik zal de bomen dan ook snoeien voor dit doel. Ik denk eraan om kastanjes aan te wenden als vervanger voor koolhydraten en er eventueel bloem van te maken. Kastanjes zijn erg rijk aan vitamine C en de koolhydraten zouden veel gezonder zijn dan die van granen”.

In 2018 werd het perceel verder aangevuld met een tweede aanplant met kastanjes en walnoten. Klimatologisch mogen we ervan uit gaan dat we naar meer extreme weersomstandigheden gaan. De grond is goed vochthoudend wat een enorm voordeel is voor droge zomers. Om extreem natte periodes te overbruggen zal de oude begreppeling van het perceel hersteld worden. Dit zijn zacht glooiende greppels zodat de dieren de greppels niet dicht trappen en machinale werken mogelijk blijven.

Gras omzetten in vlees

Actueel is ook Jos zijn systeem van werken met kringlopen, dat nu circulaire economie heet.
Zijn dieren grazen op natuurgrasland of onder bomen. Dat verkleint hun ecologische voetafdruk; ze eten namelijk gras dat anders nutteloos is. Anderzijds delen ze de begraasde oppervlakte met bomen voor de productie van vruchten en hout. En er is meer, het hooi dat de dieren in de winter eten is eveneens gewonnen in natuurgebied. De mineralen die via de dieren in de mest terecht komen, worden gebruikt op akkers waar mensenvoeding wordt geproduceerd. Je kan dus stellen dat zijn dieren de tamme vervangers zijn van de wilde grote grazers die van nature in onze streken voorkwamen. Natuurlijk worden met dit systeem kleine hoeveelheden vlees geproduceerd. Het is dus volgens Jos een kwestie van minder maar beter.

"Natuurlijk worden met dit systeem kleine hoeveelheden vlees geproduceerd. Het is een kwestie van minder maar beter."

Dit portret is afkomstig van BOS + en werd eerder dit jaar gepubliceerd op de website van Voedsel Anders. Ontdek alles over Voedsel Anders op http://www.voedsel-anders.be

Foto's: openingsbeeld ©Bos Plus; portret bioboer Jos: © Sophie Nuyten voor BioForum Vlaanderen

In de aanloop naar de verkiezingen publiceren we 10 beleidssuggesties over het belang van bos en bomen in elk beleidsdomein van de volgende regeringen.

Schrijf je in op onze nieuwsbrief en ontvang tien boomvriendelijke beleidssuggesties.

Ik wil 10 boomvriendelijke beleidssuggesties ontvangen