"Point of no return" nadert voor het Amazonewoud

dinsdag 24 juli 2018

Tien keer de oppervlakte van België, zoveel tropisch regenwoud zijn we de afgelopen twee jaar wereldwijd verloren. Nooit eerder zag onze aarde zoveel van zijn kostbaar tropisch woud verdwijnen. Gaan we verder op het elan van 2017, dan sneuvelen er zo’n 40 voetbalvelden aan tropisch regenwoud per minuut. Een ‘point of no return’ lijkt niet veraf; een kantelpunt waarbij het woud versneld aftakelt door zichzelf versterkende bedreigingen. Eens dat punt bereikt, lijkt een terugkeer of herstel uitgesloten.

Dramatische cijfers die vragen om tekst en uitleg. Een van de voornaamste slachtoffers van deze kaalslag is het Amazonewoud, een groene long van zo’n zeven miljoen vierkante kilometer groot, bijna even groot als het continent Australië. Het Amazonewoud strekt zich uit over heel het noordelijke deel van Zuid-Amerika en is het grootste nog aaneengesloten stuk tropisch bos ter wereld.

Er leeft en groeit ontzettend veel: 16.000 boomsoorten en 40.000 plantensoorten, 2,5 miljoen soorten insecten, 430 zoogdieren, 1300 vogelsoorten, 380 soorten reptielen, 400 soorten amfibieën en 3000 soorten vissen. Bovendien herbergt het hele Amazonegebied zo’n 30 miljoen mensen. Zij zijn direct afhankelijk van de natuurlijke rijkdommen van de regio en de ecosysteemdiensten van het woud.

De thermostaat van ons klimaat

Niet geheel onbelangrijk: niet alleen de lokale gemeenschappen, regio’s en landen in en rond het Amazonewoud hebben baat bij de rijkdom en functies van het tropische bos, de hele wereldpopulatie hangt af van het Amazonewoud.

Naast de thuisbasis voor heel wat planten en dieren, fungeert het Amazonewoud ook als de thermostaat van ons klimaat. Bomen en planten zorgen er voor zo’n twintig procent van de wereldwijde zuurstof. Daarnaast heeft het Amazonewoud ook een grote invloed op de opwarming van de aarde. De bomen slaan namelijk een indrukwekkende hoeveelheid koolstof op. Het zou nefast zijn voor het klimaat indien al die koolstof vrij zou komen.

Er staat dus heel wat op het spel. De problemen van ontbossing en degradatie door landbouw en veeteelt, houtkap, aanleg van dammen e.a., zijn niet voor niets een van de meest besproken onderwerpen wereldwijd als het gaat over klimaat, duurzaamheid en het halen van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen.

Bedreigingen die zichzelf versterken

‘Elke dag verdwijnen er x-aantal voetbalvelden aan tropisch regenwoud.’ Deze zin klinkt u waarschijnlijk bekend in de oren.  Maar hoe erg is het in feite gesteld? Hoeveel voetbalvelden blijven er nog over? En hoeveel tijd hebben we nog om de catastrofale gevolgen te vermijden? Volgens recent onderzoek minder dan tot nu toe gedacht.

Algemene cijfers over de bosoppervlakte of ruime satellietfoto’s van het Amazonewoud zijn vaak bedrieglijk. Op het eerste gezicht lijkt de situatie niet zo rampzalig. Ruwweg kunnen we stellen dat 20 procent van de oorspronkelijke bedekking reeds verdwenen is. Nu, dat is veel, maar ’t valt toch ook wel mee, nietwaar? Er blijft tenslotte nog 80 procent over.

Jammer genoeg zit het probleem niet zo eenvoudig in elkaar. Het regenwoud wordt op verschillende manieren bedreigd, en die bedreigingen hebben de neiging zichzelf te versterken. Een vicieuze cirkel draait als het ware als een donderwolk boven het Amazonewoud.

Droogte en kwetsbaar bos = meer bosbranden

Naast het verdwijnen van de netto voetbalvelden aan tropisch regenwoud (i.e. de echte kaalslag waarbij bos plaatsmaakt voor landbouw, graasweides, mijnbouw of andere ), is er ook bosdegradatie ten gevolge van mijnbouw of olieontginning.

Onderzoek heeft aangetoond dat de degradatie van tropische bossen veel erger is dan we tot nog toe dachten. Degradatie betekent o.m. meer CO2-uitstoot. De totale hoeveelheid CO2-uitstoot van alle degraderende tropische wouden ter wereld zou volgens wetenschappers nu al de uitstoot van alle wagens in de VS overschrijden.

De klimaatsverandering zorgt op haar beurt voor meer droogte en hogere temperaturen, waardoor grote delen van het woud degraderen en kwetsbaar worden voor ziektes.

Droogte, degradatie en kwetsbaar bos, ideale condities voor meer en grotere bosbranden. Het Amazonewoud kende in 2017 een ongekend hoog aantal bosbranden die op hun beurt sterk bijdragen tot de eerder genoemde vicieuze cirkel.

Van tropisch regenwoud naar droge savanne

De draagkracht van ecosystemen zoals het Amazonewoud is groot. Hoewel er heel wat bosoppervlakte en soorten verdwijnen, kan dit in grote mate opgevangen worden door de rest van het systeem.

Maar als door teveel opeengestapelde en zichzelf versterkende problemen de druk plots te groot wordt, zoekt het systeem naar een nieuw evenwicht, wat kan zorgen voor een heel snelle en drastische achteruitgang.

Het kantelpunt #1 of ‘point of no return’

Nieuw onderzoek wijst er op dat zo’n kantelpunt – een point of no return –onrustwekkend naderbij komt.  Het kantelpunt zou niet rond de eerder aangenomen 40 procent ontbossing liggen, maar wel tussen de 20 procent en 25 procent.

Dit geeft ons minder dan vijf procent marge (de ontbossing in het Amazonewoud ligt nu reeds rond de 20%). De intense en frequente periodes van droogte van de afgelopen jaren in de Amazoneregio lijken de resultaten van dit onderzoek alleen maar te ondersteunen. 

Concreet zou het samenspel tussen ontbossing, verdroging, vuur en ziektes ervoor zorgen dat het grootste deel van het regenwoud een snelle metamorfose naar savanne zou ondergaan.

Fragmentatie: levensbedreigend voor o.m. de jaguar

Een ander minder bekend maar ook zeer nefast gevolg van ontbossing is fragmentatie. Dat is de opdeling van grote aaneengesloten oppervlaktes bos in meerdere en kleinere stukken als gevolg van houtkap.

Slechts een van de vele dramatische gevolgen van de toenemende fragmentatie: het voortbestaan van vele soorten komt in het gedrang.

Een voorbeeld: een gebied van 50.000 ha fragmenteert in vijf stukken. Een jaguar heeft 10.000 ha aaneengesloten bos nodig om te kunnen overleven. Wanneer de afzonderlijke delen kleiner worden dan 10.000 ha en de afstand tussen de stukken te groot wordt, dan sterft de jaguar in dat gebied onherroepelijk uit.

Fragmentatie doet ook het aandeel bosranden toenemen. Aangezien deze randen worden blootgesteld aan schommelende temperaturen, andere licht en meer periodes van droogte, zorgt fragmentatie logischerwijs voor meer degradatie.  

Kantelpunt #2: versnelde versnippering

Als klap op de vuurpijl zou volgens een recente studie ook de fragmentatie van het Amazonewoud gevaarlijk dicht tegen een kantelpunt staan. Uitgangspunt: eens een bepaald fragmentatieniveau bereikt wordt, zou de verdere opdeling van bos in kleinere stukken zich aan een veel hoger tempo ontwikkelen.

Indien de ontbossing in het Amazonewoud de komende jaren blijft toenemen, gaan we naar een dramatische toename van fragmenten in de komende 50 jaar, met gemiddelde oppervlaktes van 0,25 ha in plaats van 17 ha. Voor heel veel soorten, waaronder de jaguar, zal dit rampzalig gevolgen hebben.

Een ommekeer is mogelijk

Stevenen we af op een ‘point of no return’ of zijn we in staat het tij te keren? Als het aan BOS+ ligt, gaan we voluit voor dat laatste. Desondanks de precaire toestand, is een ommekeer nog steeds mogelijk, en we weten hoe we die kunnen bewerkstelligen.

Onderzoekers en BOS+ roepen op tot de broodnodige en levensbelangrijke inspanningen, zowel voor het tegengaan van ontbossing als voor actieve herbebossing, herstel van oorspronkelijke bosecosystemen en agroforestry in het Amazonebekken (en wereldwijd). Ten slotte pleiten we voor maatregelen waardoor niet alleen de oppervlakte bos minder snel daalt, maar waardoor ook de verbinding tussen de verschillende bosfragmenten in stand wordt gehouden.

Auteurs: Pieter Van De Sype en Bart Carlier

« Terug