Kroniek van een Aangekondigd Plan van Aanpak

ontbossing wilrijk.jpg

Het bijzonder waardevolle Ferrarisbos in Wilrijk, in betere dagen en na de interventie door serie-ontbosser Essers nv “omwille van hoogdringende economische noden” (foto Walter Dekeyzer).

vrijdag 24 maart 2017 09:49

Goed nieuws: er zijn geen zonevreemde bossen meer

Goed nieuws: er zijn (zo goed als) geen zonevreemde bossen (meer). Dat toch wel opzienbarend weetje is voorlopig het meest tastbare resultaat van de studie over de zonevreemde bossen die de Vlaamse overheid een tijd geleden liet uitvoeren over – juist – de zonevreemde bossen. De studie kwam er toen Vlaams Minister van Natuur Joke Schauvliege in mei van 2011 aankondigde dat ze een plan van aanpak voor de zonevreemde bossen “klaar had”. Vandaag, bijna zes jaar later, is dit plan nog steeds niet operationeel, en blijft men met gulle hand vergunning afleveren voor ontbossingen, ook in die uiterst zeldzame zeer waardevolle bossen die Vlaanderen nog kent. Hoog tijd dus voor een Kroniek van een aangekondigd Plan van Aanpak.

Niet geheel onterecht kwam men in die bewuste studie tot de vaststelling dat de term “zonevreemd” niet de lading van de vele bedreigde bossen in Vlaanderen dekt, noch de mate waarin ze bedreigd zijn. Bossen kunnen ook in andere, niet-groene bestemmingen perfect “zone-eigen” zijn, omdat ze er bv. een rol als groene oase of bufferzone spelen. In de definiëring van de bestemmingen van het gewestplan (KB 28/12/1972) werd dit expliciet vermeld, maar de jongste decennia zijn veel geesten opgeschoven naar een visie waarin de “basisbestemming” van een site volledig moest kunnen gerealiseerd worden: in de bestemming industrie moet elke vierkante meter industrie kunnen worden, in woongebied woningen, enzovoort. Onjuist dus: ook voor bos is er altijd plaats geweest in die harde bestemmingen, want groene ruimten maken ook daar integraal deel uit van wat de toenmalige beleidsmakers bedoelden te realiseren.

Van “zonevreemd” naar “ruimtelijk bedreigd”

De studie stelde dan ook voor de term “zonevreemd bos” niet langer te gebruiken, maar de voorkeur te geven aan “ruimtelijk bedreigd”. Los van hoe je het ook gaat benoemen, hét probleem is en blijft natuurlijk wel dat in feite elk bos in Vlaanderen van de ene dag op de andere acuut bedreigd kan worden, wat natuurlijk haaks staat op de ellenlange rij beloftes voor beter bosbehoud die beleidsmakers de voorbije 20 jaar geuit hebben. Deze engagementen hier allemaal oplijsten zou te ver leiden, daarom houden we het bij eentje, eigenlijk de basisbelofte: de bijbel van de ruimtelijke ordening, het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV), stelde in 1997 namelijk reeds uitdrukkelijk: “Met betrekking tot de bosstructuur, als deel van de natuurlijke structuur, zijn het versterken van de multifunctionaliteit van bos, het tegengaan van de versnippering van bestaande bossen (en dus het verlies aan biodiversiteit), het verkrijgen van een hogere bebossingsindex en het voorzien van nieuwe bossen in bosarme streken de belangrijkste doelstellingen. Daarom is het noodzakelijk alle bestaande bossen te beschermen en bosuitbreiding te realiseren.”

Duidelijker dan dit kan je het moeilijk verwoorden. Maar een kleine 20 jaar later zijn meer dan 3.000 hectare van die bestaande bossen onherroepelijk verdwenen, zoals het Rekenhof heeft kunnen reconstrueren uit de cijfers van het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB). Bovendien is veel minder dan de helft hiervan ook effectief gecompenseerd door de aanleg van nieuwe bossen elders. En dat terwijl andere bosarme en drukbevolkte regio’s in Vlaanderen bewijzen dat het perfect mogelijk is om een inhaalbeweging te maken. Hoog tijd voor een “kroniek van een aangekondigd plan van aanpak”, een overzicht van de mogelijke oplossingsscenario’s, en het uit de wereld helpen van enkele hardnekkige fabeltjes over het bosbehoud in Vlaanderen.

Artikel 90 bis… en 90 ter…

Heb je het over ontbossing in Vlaanderen, dan moet je het eerst en vooral over het fameuze Artikel 90 bis hebben. Dit artikel van het Bosdecreet omvat het ontbossingsverbod, maar biedt er meteen ook een aantal uitzonderingen op, waar met grote regelmaat (en soms zeer gretig) gebruik van gemaakt wordt. Aangezien het aantal inwoners, de kadastrale inkomens en de aanwezigheid van industrie in directe mate bijdragen tot het inkomen van een gemeente zelf, hebben gemeentes eigenlijk direct financieel voordeel bij het verlenen van vergunningen voor ontbossing die plaats maakt voor woningen of bedrijven. Met alle nefaste gevolgen van dien.

Daarnaast is er ook nog de zgn. ministeriële ontheffing op het ontbossingsverbod, ook een onderdeel van 90 bis. Deze ontheffing kan in principe voor elk bos, in elke bestemming, aangewend worden, en ertoe leiden dat ontbossing toegelaten wordt. Dat dit instrument zeker geen dode letter is, bewijzen de cijfers van het ANB: sinds het jaar 2000 werd voor meer dan 1.000 hectare bos een ministeriële ontheffing op het ontbossingsverbod verleend.

Geheel vergund en dus 100% wettelijk verdwijnt er via die uitzonderingen op het ontbossingsverbod elk jaar meer dan 200 hectare Vlaams bos. Het ontbossingsverbod van het Bosdecreet lijkt stilaan een huisje waarvan de voordeur netjes op slot is, maar men aan de achterzijde door middel van een aantal wijdopen achterpoorten de inboedel wegrooft…
Het zijn ontstellende cijfers die bewijzen dat er iets schort aan onze wetgeving ter zake, zeker wanneer je onze (trends in) bosoppervlakte met de erg positieve evolutie in de rest van West-Europa vergelijkt. Economische topregio’s die vergelijkbaar zijn met Vlaanderen, zoals de omgeving van Parijs, Groot Londen of Nordrhein-Westfalen doen het systematisch beter dan Vlaanderen op vlak van bosoppervlakte. Ook Nederland heeft de voorbije decennia een enorme inhaalbeweging gemaakt, terwijl Vlaanderen ter plaatse is blijven trappelen.

Kroniek van een aangekondigd plan van aanpak

De kroniek van het aangekondigd plan van aanpak is er dus voorlopig ook en vooral nog één van de aangekondigde dood van heel wat Vlaamse bossen. Enkele scharniermomenten:

2002. In Brugge bezetten jongeren het Lappersfortbos, gelegen langs de Vaartdijkstraat. Het bos werd op het gewestplan deels ingekleurd als bedrijfszone, en de eigenaar – Fabricom - GDF Suez – wilde deze site te gelde maken door ze te ontbossen en er bedrijfsgebouwen te bouwen. Doorheen de daaropvolgende jaren zal dit bos herhaaldelijk maandenlang bezet worden door activisten pro bosbehoud, en ontruimd worden door de politie. Het dossier groeit uit tot hét symbool voor de bedreigde bossen in Vlaanderen.

2003. Het voormalige Instituut voor Bos- en Wildbeheer (nu INBO) voert op vraag van het voormalige Bos & Groen (nu ANB) een analyse uit naar het voorkomen en de waarde van de zonevreemde bossen in Vlaanderen. Het resultaat is een rangschikking van de meest waardevolle zonevreemde bossen in Vlaanderen.

2009. Ondanks aanhoudend protest en meerdere bezettingen valt het doek over het Lappersfortdossier: 13,5 hectare van het bos wordt aangekocht door stad en Vlaamse gemeenschap en zal bos blijven, de rest wordt ontbost om plaats te maken voor kantoorgebouwen.

Het Lappersfortbos in Brugge was jarenlang hét symbool van de bedreigde bossen in Vlaanderen (© Jonas Lampens).

Het Lappersfortbos in Brugge was jarenlang hét symbool van de bedreigde bossen in Vlaanderen (© Jonas Lampens).

2009. Bij het aantreden van de nieuwe Vlaamse regering in 2009 belooft het Regeerakkoord hoopgevend nieuws voor onze bedreigde Vlaamse bossen: de nieuwe regering zal “werk maken van het in kaart brengen van de zonevreemde bebossing en herbestemmen van die bossen waar dat nuttig en mogelijk is.” Let wel, vergeleken met de doelstelling uit het RSV is dit reeds een lager ambitieniveau. Waar het RSV nog sprak van de noodzaak tot bescherming van alle bestaande bossen, wordt nu een veel grotere slag om de arm gehouden.

2009. Naar aanleiding van dit engagement van de Vlaamse Regering publiceert de Vereniging voor Bos in Vlaanderen (vandaag BOS+) haar Reddingsplan Zonevreemde Bossen, waarin ze beleidsmakers een aantal constructieve voorstellen aanreikt om de meest waardevolle en bedreigde zonevreemde bossen afdoend te beschermen.

2010. De Jeugdbond voor Natuur en Milieu (JNM) en de Vereniging voor Bos in Vlaanderen (VBV) organiseren de Groene Potlodencampagne: op enkele maanden tijd doneren meer dan 10.000 mensen een groen potloodje dat JNM en VBV aan de kabinetten van de ministers Muyters van Ruimtelijke Ordening en Schauvliege van Natuur en Leefmilieu overhandigen, om hen de ‘instrumenten’ te geven om de kaart van Vlaanderen wat groener te kleuren en aldus de bedreigde Vlaamse bossen beter te beschermen.

2010. Op vraag van het kabinet van Vlaams Minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege voert het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek een update van de IBW-studie uit 2003 uit. In grote lijnen blijven de bevindingen dezelfde als in 2003. Het INBO dringt wel aan op een actualisatie van de beschikbare kaartgegevens.

2011. De Vlaamse overheid besteedt een nieuwe studie over de zonevreemde bossen uit aan het studiebureau Grontmij.

2011. Op het Beleidssymposium 'Bos voor iedereen: droom of werkelijkheid', op 11 mei 2011 georganiseerd door VBV, Natuurpunt en ARGUS, kondigt Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege aan dat ze een plan van aanpak klaar heeft voor zonevreemde bossen. Naderhand blijkt het om intenties te gaan tot de uitwerking van een plan.

Begin 2013. De Grontmijstudie wordt opgeleverd. Ze bouwt verder op het eerder uitgevoerd onderzoek van INBO, bevat een oplijsting van de elementen die de ecologische en maatschappelijke waarde van een bos, en de mate van bedreiging van ontbossing ervan kunnen bepalen, en van de (veelal bestaande) beleidsinstrumenten die kunnen toegepast worden om in specifieke situaties bosbehoud te realiseren. Het middenveld wordt intensief betrokken bij de studie, en kan zijn inbreng doen over de relevante parameters voor waardebepaling van de bestaande bossen en voor oplossingscenario’s om ze afdoend te beschermen. Het bestek van de studie stopt echter wel waar de concrete beleidskeuzes gemaakt moeten worden. Het eindrapport wordt overgemaakt aan het ministerie van Leefmilieu, Natuur en Cultuur, dat op basis hiervan definitieve keuzes zal moeten maken.

30 juni 2013. In Antwerpen start de bezetting door een aantal jongeren van het zgn. “Ferrarisbos”, gelegen langs de Fotografielaan. Het bos werd kort ervoor door een beperkt plan van aanleg uit zijn groene bestemming gehaald en ingekleurd als bedrijfszone, en de eigenaar – Essers NV – wil deze site nu te gelde maken door ze te ontbossen en er bedrijfsgebouwen te bouwen. Tien jaar na de eerste bezetting van het Lappersfortbos bewijst het Ferrarisbos dat er voorlopig weinig tot niets veranderd is. Vervang “Lappersfort” door “Ferraris”, vervang “Brugge” door “Antwerpen”, en je kan letterlijk hetzelfde verhaal neerschrijven... Even is dit schitterende bos het nieuwe symbool voor de vele bedreigde bossen in Vlaanderen. Door zijn bostype (eeuwenoud Ferrarisbos, inheems loofhout van grote dimensies met hoge aandelen staande en liggend dood hout, een bijzonder grote biodiversiteitswaarde en nabijheid tot andere belangrijke bos- en natuurgebieden) is dit bos een modelvoorbeeld voor de ecologisch waardevolle ruimtelijk bedreigde bossen die d.m.v. het aangekondigde plan van aanpak zouden moeten gevrijwaard worden van destructie.

Het Ferrarisbos in Wilrijk is niet alleen een ecologisch zeer waardevol bos op zich, het is ook een belangrijke stapsteen tussen andere belangrijke natuurgebieden. En dit in een sterk verstedelijkte regio (beeld gebaseerd op Google Earth).

Het Ferrarisbos in Wilrijk is niet alleen een ecologisch zeer waardevol bos op zich, het is ook een belangrijke stapsteen tussen andere belangrijke natuurgebieden. En dit in een sterk verstedelijkte regio (beeld gebaseerd op Google Earth).

“Ferrarisbos” is de gangbare roepnaam die nu sinds enige tijd aan dit bos gegeven wordt. De typering als eeuwenoud Ferrarisbos werd blijkbaar lokaal geïnterpreteerd als de naam van dit bosgebied. Deze naamgeving is vervolgens een eigen leven gaan leiden, en vandaag vind je het bos onder die naam zelfs aangeduid op Google Earth.

September 2013. Nog geen dag nadat de kapvergunning van kracht wordt voor het vernietigen van het eeuwenoude Ferrarisbos in Wilrijk, verwijdert de politie manu militari de bosbezetters, en wordt het vergunde deel ervan met de grond gelijk gemaakt. Terwijl deze ontbossing door Essers steeds verkocht werd als noodzakelijk omwille van dringende economische noden – ligt de site er tot op de dag van vandaag troosteloos en braakliggend bij. Blijkbaar diende de vernietiging van dit zo waardevolle bos toch niet echt een hoogdringend economisch belang, zoals Essers nadien ook schoorvoetend toegaf… Duizenden Vlamingen en tientallen prominenten uiten hun ongenoegen door het ondertekenen van een open brief aan bevoegde minister Schauvliege en Muyters (ruimtelijke ordening).

13 oktober 2013. Bij de start van de Week van het Bos is de partij Groen het wachten beu en lanceert ze een eigen voorstel van Waardevollebossendecreet. Omwille van het spel tussen meerderheid en oppositie krijgt het voorstel nooit een echte kans, maar de tekst vormt wel de inspiratie voor de latere aanpassingen in de wetgeving.

Voorjaar 2014. De verkiezingen komen en gaan. Joke Schauvliege blijft minister in de Vlaamse Regering en behoudt de bevoegdheid Natuur. Ze combineert deze nu met Landbouw en Omgeving (= het vroegere Ruimtelijke Ordening). Het nieuwe Vlaamse Regeerakkoord blijft bijzonder karig met doelstellingen m.b.t. het bos, maar de uitvoering van het plan van aanpak voor de ruimtelijk bedreigde bossen wordt wel expliciet vermeld. Vervolgens blijft het – opnieuw – erg lang stil rond dit dossier.

3 September 2015. Naar aanleiding van de tweede verjaardag van de nodeloze vernietiging van het Ferrarisbos in Wilrijk vragen pers en publiek nog maar eens naar een stand van zaken van het reeds lang aangekondigde plan van aanpak. Tegelijkertijd komt ook een ander dossier van Essers in beeld: in Genk heeft deze serie-ontbosser immers zijn oog laten vallen op 11 hectare openbaar, Europees beschermd bos. Essers én Vlaamse overheid komen terug op eerdere, bindende engagementen om geen bijkomende claims meer te leggen op dit Genkse bos bij de verdere uitbreiding van het bedrijf, en proberen er de weg te effenen voor nog meer ontbossing.

15 September 2015: Stand up comedian Wouter Deprez mengt zich in het debat over het bosbehoud en publiceert op zijn Facebookpagina een protest tegen de geplande ontbossing van het Genkse Essersbos. De post maakt veel los en wordt bijna 15.000 keer gedeeld. Vlaams minister van Omgeving, Natuur en Landbouw Joke Schauvliege ziet echter geen graten in de plannen van Essers. "Limburg mag geen Bokrijk worden", stelt ze. Maar Wouter zet door en legt enkele pijnlijke fouten bloot, zowel in het Essersdossier zelf als in de kennis van minister Schauvliege erover. 

December 2015. De Vlaamse Regering past – n.a.v. alle commotie - eindelijk het Bosdecreet aan: het nieuwe artikel 90 ter verwijst naar een “kaart van meest kwetsbare waardevolle bossen”: eens gepubliceerd zal ontbossing verboden zijn in deze gebieden, tenzij de Vlaamse Regering er een ontheffing voor aflevert. Dit tilt het bestuurlijk niveau waarop over dit soort van ontbossingen beslist kan worden naar de Vlaamse regering. Vooraleer artikel 90 ter van kracht kan worden, dient deze kaart echter wel gepubliceerd te worden. Op de ontwerpversie uit december 2015 staat ca. 12.500 hectare bos als te beschermen aangeduid.

Voorjaar 2016. Ondanks alle protest keurt de Vlaamse overheid het gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) goed dat de Essersontbossing moet mogelijk maken. BOS+, Natuurpunt en Bond Beter Leefmilieu stappen naar de Raad van State tegen deze beslissing: zoals de natuurorganisaties ook aan de Vlaamse overheid hadden laten weten, begeven Essers en Vlaanderen zich met dit GRUP immers in juridisch drijfzand. Ook tegen latere beslissingen van diverse overheden om deze ontbossing toe te laten, starten de natuurorganisaties juridische procedures op.

27 april 2016: Het Rekenhof verdiept zich in het Vlaamse bosbeleid en publiceert een vernietigende studie over het boscompensatiemechanisme. De studie toont zwart op wit aan dat de verplichte compensaties voor ontbossingen nauwelijks worden uitgevoerd en dat de achterstand inmiddels is opgelopen tot meer dan 2.000 hectare. Vaststellingen die nog maar eens de hoge nood aan een plan van aanpak voor het behoud van onze meest waardevolle bossen beklemtonen.

3 juni 2016. Zes maanden zijn voorbijgegaan sinds de aanpassing van het Bosdecreet. De Vlaamse Regering neemt een voorlopige beslissing tot vastlegging van de kaart van de meest kwetsbare waardevolle bossen, goed voor een oppervlakte die nu nog 12.334 hectare bedraagt… Na advies van de Raad van State kan zij vervolgens haar besluit definitief goedkeuren en het openbaar onderzoek over de kaart organiseren.

7 februari 2017. Een nieuwe oproep totcrowdfunding voor de redding van het Essersbos in Genk en Zonhoven levert op vier dagen tijd 50.000 euro op, van meer dan 1100 burgers. Een krachtig signaal dat aangeeft dat de Vlaming bezorgd is over het door de overheid gevoerde beleid voor natuur en ruimtelijke ordening.

16 februari 2017. Inmiddels opnieuw acht maanden verder, en nog steeds heeft de Vlaamse Regering ondanks alle triomfantelijke aankondigingen ter zake, geen definitieve beslissing genomen over de ontwerpkaart. BOS+ neemt opnieuw het initiatief en schrijft een open brief aan de Vlaamse Regering, mede ondertekend door Natuurpunt en BBL.

Maart 2017. Vooral meerderheidspartijen Open VLD en de eigen CD&V van bevoegd minister Schauvliege blijken op de rem te staan. Hierdoor is in de voorbije maanden de beslissing als een jojo al ettelijke malen op de agenda van de Vlaamse Regering gezet en er meteen weer af gegooid. Bij een parlementair debat over de kwestie laat bevoegd minister Schauvliege weten dat haar eigen administratie inmiddels al 91 gunstige adviezen voor ontbossing heeft verleend in bossen die op de betreffende kaart staan… De aandacht van pers en publiek neemt opnieuw toe, en minister Schauvliege kondigt aan de beslissing opnieuw te zullen agenderen op de Vlaamse regering. Bijna zes jaar zijn verstreken sinds de eerste aankondiging van deze minister dat ze haar plan van aanpak “klaar had”. Wordt vrijdag 24 maart 2017 D-day voor 12.300 hectare “ruimtelijk bedreigde bossen”?

Simpel en betaalbaar bosbehoud: het kan écht

BOS+ dringt erop aan dat er nu spoedig ambitieuze en constructieve daden ten voordele van het bos gesteld worden. En ook als de kaart dan eindelijk gepubliceerd zal zijn, blijft the proof of the pudding in the eating. Het blijft immers nog steeds mogelijk om ook dan ontheffingen op het ontbossingsverbod te verlenen, en de Vlaamse overheid zal dus moeten bewijzen dat het haar echt menens is met het bosbehoud. Ze zal dus zeer zuinig moeten zijn met haar ontheffingsbevoegdheid.

De bal ligt nu in het kamp van de Vlaamse Regering. BOS+ hoopt op een spoedig, concreet, werkbaar en ambitieus plan van aanpak voor onze bedreigde bossen. Opdat waardevolle Ferrarisbossen, zoals dat in Wilrijk, niet langer door een simpele pennentrek kunnen vernietigd worden. Bosbehoud kan écht, en het moet ook écht.

Het is tijd voor een ander bosbeleid.

Het is tijd voor een ruimtelijke ordening.

Meer over:

« Terug